Book Club / παρουσιασεις βιβλιων / βιβλια που εγιναν ταινιες / κριτική / ξενη λογοτεχνια

Κερτ Βόνεγκατ, Σφαγείο Νούμερο 5 – Kurt Vonegut, Slaughterhouse 5

Η Φ. Μ. και ο Konsgaard διάβασαν το διάσημο μυθιστόρημα του Κερτ Βόνεγκατ, Σφαγείο Νούμερο Πέντε και έχουν κάποιες απορίες:

images (25)


Υπάρχει άραγε κάτι έξυπνο που μπορείς να πεις για τον πόλεμο; Ο αφηγητής του βιβλίου μάς λέει πως όχι.  Ο Konsgaard, πάλι,  πιστεύει πως ναι.

Το Σφαγείο νο. 5 χαρακτηρίζεται ως αντιπολεμικό βιβλίο. Περίεργος χαρακτηρισμός, για ένα μυθιστόρημα που δεν εκφράζει ξεκάθαρες απόψεις υπέρ ή κατά του πολέμου και που το μοτίβο του είναι η φράση “Έτσι πάει” (so it goes) κάθε φορά που συμβαίνει κάποιος θάνατος. Θεωρείται από τα αριστουργήματα τις αμερικανικής λογοτεχνίας, κάτι που θα προσπαθήσω να αιτιολογήσω παρακάτω.

Περί τίνος πρόκειται όμως; Ο πρωταγωνιστής, Μπίλι Πίλγκριμ, έλαβε μέρος, ως Αμερικανός στρατιώτης, στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και επιβίωσε στην καταστροφή της Δρέσδης. Παρουσιάζεται ως αδύναμος, άσχημος, ανίκανος να πολεμήσει και να κρατήσει τον εαυτό του ζωντανό, δειλός. Οι Γερμανοί φροντίζουν να τον γελοιοποιήσουν ακόμα περισσότερο, ντύνοντάς τον με αστείες αμφιέσεις και χλευάζοντας την εμφάνισή του. Ο ήρωας μας, πέρα από το γελοίο της εμφάνισής του, έχει άλλες δύο ιδιαιτερότητες. Καταρχήν, είναι σίγουρος πως μπορεί και ταξιδεύει στο χρόνο (είναι «ξεκολλημένος από το χρόνο», είναι η έκφραση που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας). Έτσι κι εμείς γινόμαστε μάρτυρες σε διάφορα τέτοια χρονοταξίδια του, από τη στιγμή που γεννήθηκε μέχρι τον θάνατό του. Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον μιας και η πλοκή διασπάται συνεχώς για να μας μεταφέρει σε διαφορετικές χρονικές περιόδους της ζωής του. Με τον τρόπο αυτό λοιπόν, σταδιακά, ξεδιπλώνονται ένα-ένα τα κομμάτια (με ακανόνιστη σειρά και συχνά με επαναλήψεις)  για να ολοκληρώσουν τη ζωή του Μπίλι Πίλγκριμ σαν μωσαϊκό.   Η δεύτερη ιδιαιτερότητα του πρωταγωνιστή μας είναι ότι ισχυρίζεται ότι έχει πέσει θύμα απαγωγής από εξωγήινους, συγκεκριμένα από τους Τραφαλμαντοριανούς που ζούνε στον ομώνυμο πλανήτη, Τραφάλμαντορ. Εκεί ο ήρωάς μας θα περάσει αρκετό χρόνο, ως έκθεμα σε ζωολογικό τους κήπο. Στην ιστορία εμφανίζεται και η κόρη του, η οποία ισχυρίζεται ότι ο πατέρας της τρελάθηκε, έπειτα από τη συντριβή του αεροσκάφους που τον μετέφερε σε οπτομετρικό συνέδριο (ναι, μέσα σε όλα αυτά, συμβαίνει κι αυτό).

images (24)

Αρκετά όμως με την πλοκή. Αυτό που κάνει το βιβλίο ξεχωριστό είναι ο σαρκαστικός τόνος του αφηγητή, τον οποίο μάλιστα γνωρίζουμε στο εισαγωγικό κεφάλαιο, όπου ο ίδιος μας πληροφορεί ότι δεν μπορεί να γράψει το βιβλίο που ήθελε για την καταστροφή της Δρέσδης και απολογείται για το ύφος που θα ακολουθήσει στο παρόν βιβλίο (μια απολογία που κατά τη γνώμη μου κρίνεται απαραίτητη). Όσον αφορά τη γραφή, έχουμε σύντομες προτάσεις και μικρές παραγράφους – μια και η εξιστόρηση της στρατιωτικής πορείας του ήρωα, διακόπτεται συνεχώς για να μεταφερθούμε σε κάποια άλλη χρονική περίοδο.  Όπως προανέφερα, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί συχνά το μοτίβο “έτσι πάει”, συνήθως αφού περιγράψει, με εντελώς ουδέτερο τρόπο, κάποιον θάνατο. Δεύτερο μοτίβο που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, είναι το τιτίβισμα του πουλιού, μία σειρά από λέξεις χωρίς νόημα που ακολουθούν την καταστροφή της Δρέσδης και το έλεος του πολέμου, σαν να μας υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει κάτι έξυπνο να πεις για τον πόλεμο. Το ουδέτερο, απαθές ύφος, στοιχειώνει όλο το βιβλίο και το στερεί (φαντάζομαι σκόπιμα) από κάθε είδους συναίσθημα. Τουλάχιστον αυτή είναι η προσωπική μου γνώμη, μιας και αρκετοί βρίσκουν το βιβλίο συναισθηματικό, κάτι το οποίο μου φαίνεται παράδοξο. Σε αυτό το σημείο να τονίσω ότι αυτή η νωχέλεια του αφηγητή στο να αντιδρά σε οτιδήποτε παράλογο συμβαίνει, λειτούργησε, σε μένα τουλάχιστον, κατασταλτικά στο να γελάσω με το χιούμορ που υπάρχει διάχυτο στο βιβλίο.

Μελετητές του βιβλίου έκαναν λόγο για χρήση “ησυχαστικού” πνεύματος (βλ. αυτό που ο Βιτγκενσταιν αναφέρει ως “quetism”) όπου ο συγγραφέας φαίνεται να αποδέχεται το τι συμβαίνει, χωρίς να αντιπροτείνει κάτι παραπάνω.  Άλλοι μίλησαν για αντιπολεμικό πνεύμα, ενώ μερικοί αναφέρονται στην αποδοχή της  ζωής ως παραίτηση από αυτήν. Βέβαια ο ίδιος ο συγγραφέας τονίζει αρκετές φορές την φιλοσοφία των Τραφαλμαντοριανών: από όλους τους πλανήτες όπου ταξίδεψαν, μόνο στη Γη γίνεται λόγος για «ελεύθερη βούληση». Η ελεύθερη βούληση, γ΄αυτούς, σαφώς και δεν υπάρχει. Σε κάποιο σημείο ο ήρωάς μας τους ρωτάει ποιο είναι το μυστικό για την ειρήνη στον κόσμο και αυτοί γελάνε κοροϊδευτικά, λέγοντας ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος και ότι έτσι θα πρέπει να αντιμετωπίζεται. Οι ίδιοι γνωρίζουν επίσης πότε θα καταστραφεί το σύμπαν, αλλά πάλι, δεν υπάρχει νόημα να προσπαθήσουν να το σταματήσουν γιατί κάτι τέτοιο θα ήταν, ξανά, αναπόφευκτο. Ο πόλεμος και η καταστροφή είναι δρόμοι χωρίς επιστροφή. Μία άλλη βασική φιλοσοφική αρχή των Τραλφαμαντοριανών είναι ότι ο χρόνος υπάρχει ταυτόχρονα και ότι ταυτόχρονα ζούμε όλες τις στιγμές, όλες τις περιόδους και εποχές. Πρόκειται για μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα προοπτική, η οποία δεν θα έπρεπε να αποκλειστεί πλήρως.

Αν και το βιβλίο απαγορεύτηκε αρκετές φορές στην Αμερική, οφείλω να τονίσω ότι το γεγονός ότι πρόκειται για σάτιρα, σημαίνει ότι  μπορεί να αξιολογηθεί κάτω από σαφώς πιο χαλαρά κριτήρια (κάτι που είναι υπέρ του βιβλίου), μιας και η σάτιρα μπορεί να δικαιολογήσει πολλές εκτροπές από την τέχνη: σκληρή γλώσσα και βρισιές, αντιχριστιανικά μηνύματα, λίγο ρατσισμό, και άλλα στοιχεία που είναι διάχυτα στο βιβλίο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πρόκειται για κακό βιβλίο. Κάθε άλλο, το μυθιστόρημα χαρακτηρίζεται ως αριστούργημα της Αμερικανικής λογοτεχνίας και αυτό το εστιάζω σε τρία βασικά σημεία: Πρώτον, στο ότι ο Βόνεγκατ έτυχε να είναι Αμερικάνος συγγραφέας, αλλιώς αμφιβάλλω κατά πόσο ένα παρόμοιο έργο ενός Ευρωπαίου καλλιτέχνη θα έκανε τέτοια αίσθηση.  Ένα άλλο στοιχείο που ίσως δικαιολογεί τη δημοτικότητα του βιβλίου είναι ότι γράφτηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ, την ώρα που το αντιπολεμικό πνεύμα ήταν στο ζενίθ στην Αμερική. Τέλος, είναι το είδος σάτιρας που εύκολα ξεσηκώνει αντικομφορμιστές, άτομα νέας ηλικίας κυρίως (Ως παράδειγμα, αν έπρεπε να το παρομοιάσω με σύγχρονη κινηματογράφο, θα έλεγα ότι μου θύμισε τις ταινίες των αδερφών Κοέν ή Monty Python.)

Σε προσωπικό επίπεδο, το βιβλίο το διάβασα με ενδιαφέρον, δεν με ενόχλησε, ούτε με ενθουσίασε, αλλά βρήκα χαριτωμένο το σκηνικό με τους εξωγήινους. Μπορώ μάλιστα να πω ότι γέλασα μια φορά και χάρηκα που ξαναδιάβασα για την θεωρία των Τραφαλμαντοριανών σχετικά με την άποψη ότι ο χρόνος δεν είναι γραμμικός. Δυστυχώς, δεν μπορώ να πω ότι το βιβλίο περνάει αντιπολεμικά μηνύματα και σε καμία περίπτωση δε διεισδύει στη φρίκη του πολέμου. Ο ίδιος ο βομβαρδισμός της Δρέσδης, αν και σαν ιδέα κυριαρχεί στο βιβλίο, στο τέλος περιγράφεται ως λεπτομέρεια, φαντάζομαι σκόπιμα.  Ωστόσο, αν κάποιος αντιμετωπίσει το βιβλίο ως επιστημονική φαντασία ή σάτιρα -πράγμα το οποίο είναι άλλωστε μιας και ο αφηγητής μας προειδοποιεί περιπαιχτικά στην αρχή λέγοντας ότι δεν υπάρχει κάτι έξυπνο που μπορεί να πει κάποιος για τον πόλεμο- τότε θα το βρει ενδιαφέρον. Αρκεί να μην έχει μεγάλες προσδοκίες. Ή να μη διαφωνεί με την παραπάνω άποψη του αφηγητή.

adfadfa

Μια όχι και τόσο διαφορετική άποψη διατυπώνει και η Φ.Μ.:

Είναι το Σφαγείο Νούμερο Πέντε ένα από τα μυθιστορήματα που πρέπει κανείς να έχει διαβάσει πριν πεθάνει ή είναι άλλος ένας εντυπωσιακός μύθος χτισμένος πάνω στην προσωπικότητα και την προκλητική πρόζα του συγγραφέα του; Και, άραγε, αναιρεί το ένα το άλλο;

Ο Βόνεγκατ συγκαταλέγεται σε πάμπολλες λίστες ως ένας από τους κορυφαίους Αμερικανούς συγγραφείς του εικοστού αιώνα χάρη στα καυστικά, δυνατά γραπτά του, εντυπωσιάζει και γοητεύει με την προσωπικότητά του (περιέγραφε τη συνήθειά του να καπνίζει άφιλτρα Pall Mall ‘έναν τρόπο να αυτοκτονεί κανείς με στιλ’ ), κείμενά του έχουν συμπεριληφθεί ακόμα και στο Playboy, ενώ το Νοέμβριο του 1999, στα 77α γενέθλιά του, ο αστεροειδής 25399 ονομάστηκε προς τιμήν του Vonnegut.

images (15)

Ο ήρωας της ιστορίας, Μπίλι Πίλγκριμ, στρατιώτης της 106ης Μεραρχίας Πεζικού, αποκόπηκε από το Τάγμα του μαζί με άλλους πέντε ανιχνευτές και περιπλανήθηκε για μέρες πίσω από τις εχθρικές γραμμές, έως ότου συνελήφθη από Γερμανούς στρατιώτες. Κρατήθηκε στη Δρέσδη όπου και βίωσε το βομβαρδισμό της πόλης με εμπρηστικές βόμβες από την αεροπορία των συμμάχων στις 13 και 14 Φεβρουαρίου 1945, που κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της πόλης. Ο Βόνεγκατ (και ο ήρωας του βιβλίου του) ήταν ένας από τους λίγους Αμερικανούς αιχμαλώτους στην πόλη που επιβίωσαν από το βομβαρδισμό επειδή βρίσκονταν στο κελί τους, ένα υπόγειο ψυγείο κρεάτων ενός σφαγείου που είχε μετατραπεί σε φυλακή. Το κτίριο της διοίκησης της φυλακής είχε την ταχυδρομική διεύθυνση Schlachthof Fünf (Σφαγείο Νο. 5), που οι κρατούμενοι χρησιμοποιούσαν ως όνομα για ολόκληρο το συγκρότημα των φυλακών.

Για καιρό ανέβαλα να το διαβάσω. Υπάρχουν άπειρα αντιπολεμικά μυθιστορήματα και δεν μπορούσα να καταλάβω τι ήταν αυτό που έκανε το Σφαγείο να ξεχωρίζει. Το Ουδέν νεότερον από το δυτικό μέτωπο είναι ένα μυθιστόρημα σταθμός για τη φρίκη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, τα ελληνικά δείγματα αντιπολεμικής γραφής του Βενέζη (Το Νούμερο 31328), του Μπεράτη (Το Πλατύ Ποτάμι), ο Μυριβήλης, ο Αποστολίδης, ο Αλεξάνδρου, ο Βαλτινός έχουν γράψει ο καθένας με το δικό του τρόπο για τα δικά μας δεινά του πολέμου και του εμφυλίου. Τι καινούριο λοιπόν έχει να πει στον αναγνώστη ο Βόνεγκατ;

Το μυθιστόρημα είναι ένα ανάγλυφο μωσαϊκό, πότε σουρεαλιστικό και  πότε με παγερό ρεαλισμό του παραλόγου του πολέμου, εκφράζοντας μια πικρή ειρωνεία για το πόσο ανούσιος είναι:

«Παρακαλώ, μετά τον πόλεμο, διατηρείτε τον κόσμο καθαρό, ακριβώς όπως τον βρήκατε!»

Ο ήρωάς του είναι ένας αστείος ανθρωπάκος, ένας Φόρεστ Γκαμπ που σώθηκε από τύχη, ένας αντιήρωας του Μπουκόφσκι που γράφει γράμματα στις εφημερίδες και νομίζει ότι τον έχουν απαγάγει εξωγήινοι.  Αυτό το παράλογο γίνεται σχεδόν «απτό» με μια παλίνδρομη και εξωπραγματική αφήγηση στην οποία εμφανίζονται εξωγήινοι, δονητές, η ανθρώπινη μικρότητα, η τύχη, το μοιραίο. Την αίσθηση αυτή του παραλόγου ενισχύει η παράλληλη αφήγηση διαφόρων στιγμών στο χρόνο και μια μεθυστική μεταπήδηση από το παρόν στο παρελθόν, το μέλλον, τη μνήμη, τη φαντασία και ξανά απ’ την αρχή. Ενώ δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο γύρω από το οποίο να ξεδιπλώνεται η πλοκή αλλά αντίθετα πολλά παράλληλα σημεία στο χρόνο, το κεντρικό γεγονός , από το οποίο προέκυψε η ανάγκη για να μιλήσει ο Μπίλι Πίλγκριμ και ο Βόνεγκατ ήταν ο Βομβαρδισμός της Δρέσδης κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα άγνωστο σχετικά επεισόδιο του τέλους του πολέμου, μια θλιβερή καταστροφή με χιλιάδες νεκρούς.

Στο μυθιστόρημα αυτό τον πόλεμο και τον παραλογισμό του δεν τον διαβάζεις απλώς. Τον ζεις.


Μια σημείωση για την έκδοση; Διάβασα το βιβλίο στην  έκδοση του 2008 του Κέδρου σε μετάφραση Φίλιππου Χρυσόπουλου. Ενώ η μετάφραση είναι πολύ καλή, για την επιμέλεια δεν μπορώ να πω το ίδιο. Είχε απλώς άπειρα και εξόφθαλμα τυπογραφικά λάθη πολλές φορές 2 ή 3 στην ίδια σελίδα. Ξέρω ότι σε κάθε βιβλίο και σε κάθε επιμελητή μπορούν να ξεφύγουν κάποια λάθη αλλά ή έγινε κάποιο λάθος και τυπώθηκε το αρχείο που δεν είχε διορθωθεί ή πραγματικά δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι άλλο.

Εσείς πώς βλέπετε το Σφαγείο Νο 5; Είναι δικαιολογημένα ένα από τα σπουδαιότερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα;

images (16)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s